Toepassing wettelijk bewijsvermoeden

Bij de maatwerk procedure voor een aanvraag tot vergoeding van fysieke schade neemt het wettelijk bewijsvermoeden een cruciale plek in. Als het wettelijk bewijsvermoeden van toepassing is op een schade, dan  komt die schade voor vergoeding in aanmerking. Op deze pagina lichten we toe wat dit in de praktijk betekent.

Huis met Groningse vlag

Ontstaan bewijsvermoeden

De jarenlange discussie en strijd over de schadeoorzaak van bodembeweging door gaswinning in het Groningenveld, leidde er op 31 december 2016 toe dat er een nieuwe wet van kracht werd: Wet bewijsvermoeden gaswinning Groningen. Vaak afgekort met het 'wettelijke bewijsvermoeden'. De wet regelt een omkering van de bewijslast als het bewijsvermoeden van toepassing is. Een belangrijke stap voor de Groningers en Drenten met mijnbouwschade.

Formulering bewijsvermoeden

Het bewijsvermoeden luidt in het kort: 

“Bij fysieke schade aan gebouwen en werken, die naar haar aard redelijkerwijs schade door beweging van de bodem als gevolg van de aanleg of de exploitatie van een mijnbouwwerk ten behoeve van het winnen van gas uit het Groningenveld zou kunnen zijn, wordt vermoed dat die schade veroorzaakt is door de aanleg of de exploitatie van dat mijnbouwwerk.”

Wettelijk bewijsvermoeden ‘vaag’

Al vanaf het eerste begin werd duidelijk dat de TCMG zelf moest gaan vaststellen waar er redelijkerwijze nog sprake is van schade door gaswinning in het Groningenveld of de gasopslag in Norg. Het wettelijk bewijsvermoeden dat hiervoor een belangrijke steun vormt, is op die punten namelijk bewust vaag gehouden door de wetgever door begrippen als ‘naar haar aard’ en ‘redelijkerwijs’. Het moest in de praktijk duidelijk worden.

Eenvoudiger en eenduidiger

Begin 2019 werd een advies opgeleverd en in beginsel door de TCMG overgenomen van een panel van onafhankelijke, specialistische deskundigen. Voor het eerst leverden zij meer concrete handvatten waarmee het wettelijk bewijsvermoeden in de praktijk kon worden toegepast. Het is een voorwaarde geweest voor een voortvarender en grootschaliger schade-afhandeling met behoud van zorgvuldigheid en ruimhartigheid. Ook het IMG hanteerde vanaf zijn start het advies van dit panel bij de beoordeling van fysieke schade aan gebouwen en objecten als onderdeel van de maatwerk procedure. Aanvullend hierop is op 17 mei 2021 besloten tot een actualisatie van die handvatten, ook het beoordelingskader voor toepassing van het wettelijk bewijsvermoeden genoemd.

Beoordelingskader

Het geactualiseerde beoordelingskader is samengevat in een schematische weergave (pdf). De toepassing ervan wordt uitgebreid toegelicht in de praktische uitwerking (pdf) van de Tijdelijke wet Groningen voor deskundigen. De schematische weergave en de praktische uitwerking laten zien hoe volgens het IMG bepaald moet worden of een schade is veroorzaakt door bodembeweging als gevolg van gaswinning in het Groningenveld of de gasopslag Norg.

Er zijn ook schades waarvan duidelijk is dat deze 'redelijkerwijs' niet veroorzaakt kunnen worden door mijnbouwactiviteiten, maar dat ze een andere oorzaak hebben. In deze lijst staan deze schades op een rij (pdf). Op de bijgevoegde foto’s staan voorbeelden, zodat u de schade makkelijker kunt herkennen.

In het beoordelingskader speelt de trillingssnelheid een belangrijke rol. Zo wordt om te beginnen op basis daarvan mede bepaald of voor een schade het bewijsvermoeden van toepassing is. Dat is al het geval als er een berekende trillingssnelheid van ten minste 2 mm/s (1 procent overschrijdingskans) zich voordeed bij een gebouw, wat een 0,01 procent kans op beschadiging van het gebouw oplevert. Als het bewijsvermoeden van toepassing is moet de deskundige bezien of er voor de schade een autonome oorzaak bestaat.

Als dat het geval is, moet de deskundige op basis van het beoordelingskader vervolgens kijken hoe aannemelijk het is dat die schade toch is ontstaan of verergerd door trillingen als gevolg van aardbevingen. Dat gebeurt aan de hand van een aantal extra handvatten in de vorm van grenswaarden voor trillingssnelheden. Als die trillingssnelheden niet worden gehaald, dan is het in combinatie met het bestaan van die autonome oorzaak niet aannemelijk dat de schade is ontstaan door aardbevingen. 

Zoals hiervoor al gemeld, is de basis voor het beoordelingskader in januari 2019 gelegd door een panel van deskundigen. Een van de leden, ir. Piet van Staalduinen, is gevraagd een nadere toelichting te geven op de aanvullende handvatten die het IMG samen met de expertisebureaus heeft gemaakt. Kort gezegd staan de grenswaarden volgens deze toelichting in het overgrote deel van de gevallen gelijk aan een kans op schade door aardbevingen aan het gebouw van 0,15 procent tot 1 procent in een uiterst geval.

Verlicht en steun in de rug

Over het wettelijk bewijsvermoeden onderschrijft het panel in 2019 al dat het een verlichting betekent van de bewijslast voor schademelders. Het wettelijke bewijsvermoeden maakt dat, indien van toepassing, de aanvrager van vergoeding een belangrijke steun heeft om te bewijzen dat mijnbouw invloed had op het ontstaan van de schade.

Het bewijsvermoeden, eenmaal van toepassing, kan alleen worden weerlegd als de deskundige een evident andere autonome oorzaak van de schade motiveert. Louter op basis van de wettekst was echter veel minder duidelijk voor welke schade het bewijsvermoeden dan precies van toepassing is, zeker waar het gaat om de geografische afstand tot de bodembeweging. Het advies bracht daar verandering in. De belangrijkste uitkomsten waren:

  1. Het wettelijk bewijsvermoeden is van toepassing bij schade aan gebouwen of werken gesitueerd boven het Groningenveld of de gasopslag Norg en tot zes kilometer daarbuiten. Het gaat dan om schade door bodemdaling, -stijging en (trillingen van) aardbevingen. 

Update: op 17 mei 2021 besloot het IMG tot een actualisatie van het beoordelingskader uit dat paneladvies. Het hierboven genoemde eerste criterium is niet langer van toepassing. Het betekent niet dat diepe bodemdaling geheel wordt uitgesloten als voorwaarde voor toepassing van het wettelijk bewijsvermoeden. Dat is nog wel van toepassing in specifieke gebieden onder specifieke omstandigheden waar diepe bodemdaling indirecte schade kan hebben veroorzaakt. Het IMG laat momenteel nog advies uitbrengen over die specifieke gebieden en omstandigheden in de omgeving van het Groningenveld en de gasopslag Norg. Voor 12 deelgebieden aan de zuidelijke rand van het Groningenveld en de gasopslag Norg is dit al wel bepaald.

  1. Als een aardbeving in het Groningenveld of de gasopslag Norg bij het gebouw tot een trillingssnelheid van de bodem ter plaatse leidde die hoger is dan wat normaal is in Nederland (minimaal 2 mm/s, met een marge van 1 procent), is het wettelijk bewijsvermoeden van toepassing voor de geografische locatie van een gebouw of werk. Mits de beving plaatsvond in de periode waarin de schade vermoed is te zijn ontstaan.

Voorbeeld criterium bevingen

Een voorbeeld voor dit criterium is het volgende: de aardbeving bij Huizinge heeft tot op 35,05 kilometer van het epicentrum tot dergelijke trillingssnelheid geleid, maar de precieze afstand hangt ook af van de eigenschappen van de bodem. De aardbeving kan dus ook schade hebben veroorzaakt aan gebouwen die bijvoorbeeld in 2012 (ten tijde van de beving Huizinge) schade opliepen en tot op die afstand staan.

  • Van gebouwen of bouwwerken die voldoen aan het tweede criterium, mag van een groot aantal soorten schades niet zonder meer worden vermoed dat ze niet door gaswinning of gasopslag zijn veroorzaakt of verergerd. Ook al is dat aan de schade zelf meestal niet te zien. Denk aan horizontale, verticale en diagonale scheuren in binnen- en buitenmuren en in vloeren. En scheuren die duiden op een verschilbeweging tussen verschillende bouwdelen. Het gaat ook om krimpscheuren tussen twee verschillende materialen of ter plaatse van overgangen en om schade als gevolg van zettingen. Als de deskundige van oordeel is dat er een andere oorzaak is, dan moet hij dat deugdelijk motiveren. Het advies heeft dit voor alle onafhankelijke deskundigen eensluidend uitgewerkt.

Uitzonderingen zijn er ook

Voor sommige type schade geldt het wettelijk bewijsvermoeden niet. Er mag zonder meer worden aangenomen dat deze niet door mijnbouw is veroorzaakt, stelt het panel. Het gaat om schade zoals ‘verkleuring, vlekvorming’, ‘afbladderen van verfwerk’ en ‘loslaten/onthechten van verf-/kitwerk’. Bij de actualisatie van het beoordelingskader zijn hier meer voorbeelden aan toegevoegd.

Voor het tweede criterium geldt een uitzondering voor bijzonder kwetsbare objecten. Dit zijn gebouwen met een bouwjaar voor 1970 die staan in een gebied waar een trilling is geweest met een snelheid van minimaal 1,6 millimeter per seconde en die voldoen aan een van deze kenmerken:

  • Een ‘klassieke boerderij’: een boerderij bestaande uit een (deels) onder kelderde woning met daarachter en daaraan gekoppeld een grote schuur met houten kap.
  • Een gebouw dat bestaat uit een schakeling van verschillende draagconstructiewijzen, eventueel in combinatie met verschillende funderingsniveaus.
  • Een gebouw dat een hoogte heeft die drie keer zo groot is als de kleinste breedte van het gebouw.
  • Een gebouw waarvan het terrein gemiddeld een helling heeft van meer dan 1 meter op 6 meter (ongeveer 10 graden).
  • Een gebouw waarvan het terrein, op minder dan zes meter afstand ,een helling van gemiddeld meer dan 1 meter op 3 meter (ongeveer 18 graden) heeft, met een hoogteverschil van meer dan twee meter aanwezig. Denk hierbij aan een talud of een sloot dichtbij een woning.

Voorbeeld beoordeling

Er is een schademelding bij het IMG gedaan voor een gebouw op 10 kilometer buiten de buitenste grens van het Groningenveld. Het gaat om schade aan een pand uit 1980 en er is nog niet eerder schade gemeld. De schade voldoet dan niet aan het criterium dat deze is ontstaan in een specifiek gebied waar indirecte schade door diepe bodemdaling kan zijn ontstaan. Een berekening laat echter zien dat ter plaatse een beving als gevolg van de gaswinning in het Groningenveld in de afgelopen dertig jaar een grotere trillingssnelheid  veroorzaakte dan 2 mm/s met een overschrijdingskans van 1%. Op basis van de geografische ligging is voor de schade het wettelijk bewijsvermoeden daarmee alsnog van toepassing. Als ook de scheuren zelf naar oordeel van de deskundige op grond van de wet vermoed worden het gevolg te zijn van mijnbouw en er geen argumenten zijn om dit vermoeden te weerleggen, dan kan hij hier het advies vergoeding van mijnbouwschade geven.

Het panel bestond uit de volgende personen:

  • Prof. mr. A.I.M. van Mierlo (voorzitter) (1957) is hoogleraar privaatrecht aan de Erasmus School of Law, hoogleraar Burgerlijk Procesrecht aan de Rijksuniversiteit Groningen en tevens advocaat te Rotterdam.
  • Prof. mr. P.J.J. van Buuren (1950) maakte tot medio 2017 als Staatsraad deel uit van de Raad van State. Hij was gedurende 25 jaar hoogleraar bestuursrecht van de Universiteit Utrecht.
  • Ir. W.A.B. Meiborg (1951) is een onafhankelijk deskundige gespecialiseerd in grondmechanica en funderingstechnieken en heeft zich in de afgelopen jaren beziggehouden met schades aan gebouwen en funderingen, ook in Groningen.
  • Ir. P.C. van Staalduinen (1963) is thans zelfstandig adviseur, daarvoor directeur/bestuurder van Syntens Innovatiecentrum en vóór 2007 onder meer directeur van TNO Bouw.
  • Ing. J. Nagtegaal NIVRE-re (1960) is sinds 1990 werkzaam als schade-expert, is in 1998 ingeschreven in het register van de Stichting Nederlands Instituut Van Register Experts (NIVRE) en sinds 2009 ingeschreven in het Landelijk Register van Gerechtelijke Deskundigen (LRGD).
  • Mevrouw mr. S.A. Gawronski M.Jur. (1985) is opgetreden als secretaris van het panel. Zij is advocaat te Rotterdam en gespecialiseerd in bestuurs(proces)recht.