“Het kan alleen maar beter worden”

Tijdens een vakantie in Engeland ontdekten Jan Langelaar en zijn vrouw Ineke het fenomeen leescafé. “Een plek waar boeken, ontmoeting en goede gesprekken samenkomen. We dachten: waarom bestaat zoiets hier eigenlijk niet?”

Ze trokken een cirkel van dertig kilometer rond hun woonplaats Winsum en gingen op zoek naar een geschikte locatie. “Dat was moeilijker dan we dachten. Totdat we Gouden Pand 5a zagen: een enigszins gehavend rijksmonument met een winkel beneden en woonruimte boven.” Dankzij de erfenis van zijn vader konden de Langelaars het kopen. “Wel op eigen risico. De vorige eigenaar had zo tegen versterking en verduurzaming opgezien, dat hij die steeds voor zich uitschoof. De boel was zelfs wat verwaarloosd, we wisten dus dat we verrassingen zouden tegenkomen.”

De eerste maanden pakten ze de zichtbare dingen aan. Grote ingrepen stelden ze uit, want niemand wist nog precies wat er met de versterking ging gebeuren. “De regels en omstandigheden veranderden voortdurend”, vertelt Langelaar. “Vooral de parlementaire enquête aardgaswinning Groningen had veel invloed op het proces. Aan de ene kant positief, want er kwam meer geld beschikbaar en meer mogelijkheden voor verduurzaming. Aan de andere kant negatief, want het duurde langer voordat de versterking begon. Berekeningen moesten over, vergunningen werden opnieuw aangevraagd en er kwamen veel deskundigen aan te pas.”

Zijn eettafel veranderde in een vergadercentrum. NCG, de gemeente, Monumentenwacht, een restauratiearchitect: iedereen schoof aan. “Er zijn zóveel specialisten met het pand bezig geweest. Wat dat niet heeft gekost! Maar het leverde veel kennis op. Zo ontdekte de dendrochronoloog – ik wist niet eens wat het was tot ik hem ontmoette – dat er achttiende-eeuwse balken uit Zweden in ons huis zitten.”

Na de start van de versterking in 2022 volgen de bouwvergaderingen elkaar op. “En die gaan nog wel even door. Voor de oplevering mikken we op september, want we doen mee aan Open Monumentendag 2026. Eén muur heb ik expres niet laten stuken omdat je aan de gebruikte stenen de hele geschiedenis kunt aflezen.”

Gedurende de versterking zit Leescafé Doemkes tijdelijk in de Solwederstraat. Het is inmiddels een begrip in Appingedam, ook vanwege de sympathieke opzet, waarvoor de Langelaars de gemeentelijke vrijwilligersprijs ontvingen. “Het leescafé is bewust laagdrempelig. Er zijn geen vaste prijzen, wie iets koopt geeft een donatie. Aan de stamtafel zitten mensen met een beperking naast mensen met een titel. Immigranten uit Afghanistan, toeristen, buurtbewoners. Er wordt veel gepraat, gelachen en soms stevig gediscussieerd.”

Ook de schade-afhandeling is onderwerp van gesprek. “Mensen hebben weleens behoefte om stoom af te blazen. Onzekerheid over tijdelijke huisvesting, ruzie met de buren, zorgen van ondernemers. Ik heb al heel wat mensen in contact gebracht met het IMG. Of ik geef ze een folder over de schade-afhandeling mee en zeg: ga er toch maar eens achteraan.”

Langelaar begrijpt hun zorgen als geen ander. Door de jaren heen maakte hij zelf het nodige mee. “Soms was de rek er bijna uit. Bijvoorbeeld toen ik na lang zoeken tijdelijk onderdak voor het leescafé had gevonden. Iedereen vond het een prima plek, maar de juristen van NCG zetten er alsnog een streep doorheen.” In die periode dacht hij serieus na over stoppen. “Ik kreeg echter veel steun van mensen uit het café en het bouwteam, dat gaf me een goed gevoel.” Via een geitenpaadje kwam er uiteindelijk een oplossing.

Tijdens de werkzaamheden aan het Gouden Pand doken nieuwe problemen op. Achter het beschadigde pleisterwerk zaten nog meer scheuren. Op advies van de aannemer meldde Langelaar zich bij het IMG voor een schade-opname. “Na weken wachten bleek dat ik niet in aanmerking kwam voor een nieuwe schadeprocedure, omdat ik al eens gebruik gemaakt had van een vaste vergoeding. Dat leek toen de beste oplossing, maar nu zat ik ermee. Ik voelde me zo dom.”

Volgens Langelaar laat dit vooral zien hoe ingewikkeld het systeem is geworden. “Een ander voorbeeld: de immateriële schadevergoeding. Die is bedoeld voor mensen die psychisch last hebben van de aardbevingen en de nasleep. Ik zit al jaren in de versterking en lig er regelmatig wakker van. Je zou zeggen dat die regeling er ook voor mij is. Maar omdat ik nog in Winsum woon, kom ik niet in aanmerking.”

Ondanks deze teleurstellingen weigert Langelaar mee te gaan in zwart-witdenken over het schadeherstel. “Ik zeg altijd: ik ben een pechvogel én een geluksvogel. Ja, de versterking kost me meer tijd en energie dan ik had gedacht. Maar er wordt veel vergoed en straks staat er een prachtig leescafé.” Ook over de samenwerking met NCG, de aannemer en de restauratie-architect is hij zeer te spreken: “Ze hebben zoveel voor me gedaan”.

Hij merkt dat positieve verhalen soms nauwelijks verteld durven worden. “Mensen schamen zich bijna als ze goed geholpen zijn, omdat anderen zoveel ellende meemaken. Maar er moet toch ruimte zijn voor beide kanten?”

Optimistisch als altijd kijkt Langelaar liever vooruit. Naar het pand waar straks muziek en strips in het souterrain komen, een stamtafel en boeken op de begane grond, en boven ruimte voor lezingen, films en cursussen. Voor de verhuizing kan hij een beroep doen op een verhuisbedrijf en de bezoekers van het leescafé helpen met het uitpakken van de dozen. Maar hij zoekt nog een plek voor de voorraad. “Het zou geweldig zijn als iemand in Appingedam opslagruimte ter beschikking zou willen stellen. Ik ben al blij met tien vierkante meter.”

Zou hij, met alles wat hij nu weet, Gouden Pand 5a opnieuw kopen? Langelaar denkt even na. “Misschien had ik nog wat langer gezocht naar iets met minder gedoe. Maar ik weet niet of ik dat had gevonden. Nee, ik heb geen spijt. Het kan alleen maar beter worden.”

Heeft u ruimte?
In het leescafé is straks geen plaats voor alle boeken, puzzels, spelletjes en prenten. Daarom zoeken Jan en Ineke Langelaar nog een plek om een deel van de collectie op te slaan. Heeft u ruimte over? Stuur dan een mail naar info@leescafedoemkes.nl. Of loop er gewoon eens binnen, het leescafé is open op vrijdag en zaterdag.